بسیاری از مباحث اجتماعی، آن‌قدر گستره‌ی بی‌حد و حصری دارند و آن‌قدر مطالب ریز و درشت مرتبط با آن‌ها فراوان است که گفتن و نوشتن از آن‌ها، تبدیل به پروسه‌ای می‌شود که شاید بتوان سال‌ها وقت صرفشان کرد. حال وقتی به مبحثی می‌پردازیم که از هر طرف، پر از خطوط قرمز شرعی و عرفی است، کار به مراتب سخت‌تر می‌شود.

شاید نوشتن در باب مساله‌ی «‌تجاوز»، یکی از بارزترین این نمونه‌ها باشد. مساله‌ای که نبود و یا لااقل کمبود اطلاعات مربوط به آن از یک طرف و حضور زیاده از حد واقعی‌اش در جوامع مختلف و از جمله جامعه‌ی ما از طرف دیگر، بحث و پژوهش پیرامون این مساله را مشکل و مشکل‌تر می‌سازد.

خواندن سرنوشت زنی که توسط همسر و یا مردی دیگر، با وحشیانه‌ترین حالات ممکن، مورد تجاوز قرار گرفته، نه تنها لذت‌بخش نیست، بلکه در اکثر اوقات نفرت‌انگیز هم است. و بدتر از همه این‌که، وقتی در جامعه‌ای زندگی می‌کنی که تمام مسایلش، از سیاست گرفته تا هنر و ورزش و‌… با مقوله‌ای به نام «‌دین» گره خورده، توقع ظاهراً منطقی از چنین جامعه‌ای این است که مسایلی شبیه به مساله‌ی «‌تجاوز» در آن دیده نشود و یا لااقل کمتر دیده شود.

آن هم در شرایطی که هر کجای آموزه‌های سنتی را که نگاه می‌کنی، پر از دستورات و تاکیداتی است که تقریباً در همه آن‌ها نقش محوری با «‌عدم ارتکاب به گناه» است. اما این فقط ظاهر قضیه است، چرا که با یک مرور گذرا بر همین تاکیدات و دستورات می‌توان به راحتی پی به این نکته برد که بسیاری از احکام موجود در سنت، خود بهترین و موجه‌ترین مجوز جهت ارتکاب به اعمالی است که تجاوز، یکی از آن‌ها و البته بدترین آن‌هاست.

ضمن این‌که نوع نگاه سنت به انسان، به گونه‌ای است که در اکثر این اعمال، زن قانوناً و عرفاً مجبور است که نقش ستمدیده و به عنوان جنس دوم، نقش مفعول را بازی کند. بر هیچ‌کس پوشیده نیست که عدم حفظ باکرگی برای زن در جوامع غربی، به یک مساله‌ی کاملاً شخصی و البته عادی تبدیل شده که با گذشت زمان و تغییرات محیطی ناشی از آن، این مساله روز به روز عادتی‌تر می‌شود. و برعکس در جامعه ما، هنوز «‌باکره ‌بودن»، مهم‌ترین مساله اجتماعی و خانوادگی برای زنان است. حال تصور کنید در چنین جامعه‌ای و با چنین تفکراتی، دختری که مورد تجاوز قرار می‌گیرد، گذشته از تمام اثرات مخرب جسمی و روحی، مجبور به تحمل چه رسوایی بزرگی است و درست همین مساله است که باعث می‌شود بسیاری از زنانی که مورد تجاوز قرار می‌گیرند، حتی قید شکایت از عامل و یا عاملین تجاوز را نیز بزنند که درون‌گرایی‌های ناشی از آن، خود می‌تواند بزرگ‌ترین اثر مخرب روحی را برای زن به همراه داشته باشد.

اکثر زنانی که مورد تجاوز قرار می‌گیرند، یا تلاش می‌کنند که این واقعه را از ذهن بیرون کنند (‌که البته این امر تقریباً غیر‌ممکن است) و یا با مخفی کردن این واقعه، سعی می‌کنند تا لااقل از شر آنچه متاسفانه در جامعه ما به اشتباه بی‌آبرویی تلقی می‌شود نجات یابند. (‌هر چند نباید فراموش کرد که عده بسیاری نیز، قادر به تحمل و هضم این مساله نبوده و از راه‌های دیگری، مانند خودکشی، گرایش به سمت مواد مخدر، مشروبات الکلی و‌… استفاده می‌کنند) ضمن این‌که فرآیند معاینات پزشکی، بازجویی‌های پلیسی، رسیدگی به شکایات، مراجعه به دادگاه و‌… در جامعه ما آن‌قدر طولانی و البته زننده است که خود دلیلی دیگر می‌شود برای پنهان کاری این دسته از زنان.

و جالب این‌که در همین جوامع غربی که مسایلی نظیر ارتباطات جنسی (البته رضایت‌مندانه، از بین رفتن باکرگی و بسیاری از مسایل از این قبیل، به مسایلی کاملاً حل شده، عادی و خصوصی تبدیل شده‌اند، رسیدگی به مساله تجاوز و زنان متضرر از این واقعه، بسیار بیشتر و برنامه‌ریزی شده‌تر از جامعه‌ی ما صورت می‌گیرد. جامعه‌ای که با طرح معنایی نادرست از کلماتی نظیر «‌آبرو»، سدی مستحکم‌ در برابر فرآیند حمایت از زنان مورد تجاوز قرار گرفته، ساخته است. زن‌، علی‌رغم قدرت زیاد روحی و احساسی به علت ضعف جسمانی‌ای که نسبت به مرد از آن برخوردار است، تقریباً همیشه (‌به جز مواردی اندک)  و در برخورد با هر مردی که قصد تجاوز به او را داشته باشد، قادر به دفاع از خود نبوده و نیست. که گذشته از تمام خسارت‌های روحی‌ ناشی از آن که البته در اکثر موارد غیر قابل جبران است، در بسیاری شرایط، ابتلا به انواع بیماری‌های مسری که شایع‌ترین‌ آن‌ها ایدز است، تاوان غیر منصفانه‌ای است که زن، تنها به جرم داشتن جسمی ضعیف‌تر از مرد، باید آن را بپردازد.

در این بین یکی از فجیع‌ترین و تکان‌دهنده‌ترین انواع تجاوز، «‌تجاوز خانگی» است که درصد پنهان‌کاری زنانی که از این نوع تجاوز، مورد آزار و اذیت قرار گرفته‌اند، به مراتب بیشتر از سایر تجاوزات است. چرا که در اکثر اوقات، زنان گمان می‌کنند وظیفه‌ی شرعی و قانونی‌‌شان است که در هر شرایطی میل جنسی همسرانشان را ارضا کنند.

قرار داشتن زن در دوران قاعدگی، انجام عمل‌های جراحی و لزوم استراحت جسمی و جنسی زن در این مقطع، عدم آمادگی و آرامش روحی زن به دلایل مختلف و یا قرار داشتن وی در هر موقعیت دیگری که او را از نزدیکی جنسی با همسرش ناتوان می‌سازد، و در مقابل عدم توجه مرد به این مسایل و برقراری ارتباط جنسی اجباری از طرف او با زن، نمونه‌هایی هستند که به طور روزمره برای بسیاری از زنان اتفاق می‌افتد، و از آنجایی که فرد متجاوز، همسر قانونی و رسمی زن بوده و با توجه به حمایت سازمان‌های قضایی از مرد در این‌گونه موارد عدم آشنایی زنان با حقوق اولیه‌ی انسانی و قانونی خود، به ویژه درجامعه ما، در اکثر موارد، این‌گونه حوادث هیچ‌گاه از طرف زن بازگو نشده و تنها به صورت عقده‌هایی پر از انزجار و خشم، از جنس مرد، سرباز خواهد کرد.

و حال تجاوز از هر نوعش که باشد، همین عقده‌های روانی، می‌توانند تبدیل به عاملی بزرگ شوند برای ابتلای زن به بسیاری از اختلالات روحی و روانی بزرگ و جبران‌ناپذیر. زنی که خود در جایگاه یک مادر، مسوول اصلی پرورش و تربیت زنان دیگری است.

سقط جنین یکی از مسایل بحث‌برانگیز در میان مسایل جامعه و زنان است. آمارهای رسمی و غیر‌رسمی از وجود این پدیده در تمام جوامع خبر می‌دهند‌. هرچند برخورد جوامع با این مساله با هم متفاوت است.

طبق آمار سازمان بهداشت جهانی در سال حدود ۲۱۰ میلیون حاملگی اتفاق می‌افتد که از این میان حدود ۵۰ میلیون آن سقط می‌شوند. سهم سقط‌های غیر‌قانونی از کل سقط‌ها ۲۰ میلیون است.

غیر‌قانونی بودن این سقط‌ها به تبع، عوارضی را نیز در پی دارد که بارزترین آن غیر بهداشتی بودن اکثر سقط‌ها و خطرات بی‌شمار ناشی از آن برای زنان است. ۹۵ درصد این سقط‌های غیر بهداشتی به کشورهای در حال توسعه تعلق دارد. ۱۳ درصد این سقط‌ها در مرکز و جنوب آسیا اتفاق می‌افتد و نتیجه این اقدام به این عمل پرخطر، مرگ روزانه ۲۰۰ زن است.

در کشور ما مانند بسیاری از مسایل دیگر مثل آمار مبتلایان به ایدز، معتادان و… آمار روشن و در عین حال رسمی از میزان سقط جنین وجود ندارد.

اما آمار غیر‌رسمی از وجود ۸۰-۹۰ هزار سقط در کشور خبر می‌دهد که فقط یک درصد آن بهداشتی و ۹۹ درصد آن در شرایط غیر بهداشتی و پرخطر است. در اینجا قصد قضاوت در مورد درستی یا نادرستی این کار و یا اخلاقی یا غیراخلاقی بودن سقط نیست. صرف نظر از نظام اخلاقی و ارزشی حاکم در هر جامعه ای، نیازهایی در دل زندگی روزمره مردم وجود دارد که قابل کتمان نیست و حتی در بدترین شرایط اجتماعی و اوج فشار قانونی برای انکار و نادیده گرفتن آن باز راه‌حل حداقلی خود را در جامعه پیدا خواهد کرد.

زنی که به هر علت دچار حاملگی ناخواسته می‌شود طبیعتاً دست به هر اقدامی برای رهایی از آن می‌زند و از آنجا که طبق قانون مجازات اسلامی، سقط جنین چه عمدی و چه غیر عمدی جرم محسوب شده و مستحق مجازات است، در پاسخ به این نیاز موجود در جامعه شبکه‌ها و مراکز غیر قانونی برای حل مشکل ایجاد می‌شود. مراکزی که بدون هیچ‌گونه نظارتی کار می‌کنند و بعضاً با دریافت هزینه‌های زیاد و به همان میزان بدون تعهد و رعایت موازین پزشکی و بهداشتی جان زنان را به خطر می‌اندازند و عواقب زیادی را سبب‌ساز می‌شود که شروع بسیاری از ناهنجاری‌ها و مشکلات بعدی است. تقریباً هیچ‌کدام از این مراکز، سرویس‌ها و مراقبت‌های بعد از سقط را انجام نمی‌دهند گذشته از آن زنانی که دست به سقط جنین غیر قانونی می‌زنند تمایل کمی برای مراجعه به بیمارستان در زمان بروز عوارض دارند.

بنابراین «آشکارترین اثر قوانین ضد سقط جنین در آمار مرگ و میر مادران و نه در تعداد سقط جنین‌های انجام شده دیده می‌شود». در تحقیقاتی که در جوامع مختلف بعد و قبل از قانونی شدن و یا تعدیل قوانین سقط انجام گرفت بر خلاف انتظار به جای بالا رفتن آمار سقط جنین که انتظار می‌رفت‌، آمار مرگ و میر مادران کاهش یافت، به‌طور مثال در بریتانا در سال ۱۹۶۳ پس از تغییر قوانین سقط جنین این آمار به نصف کاهش یافت.

تحقیقی که توسط گروبر و سایرین (۱۹۹۹) انجام شد، نشان داد کودکانی که بر اثر سقط جنین به دنیا نمی‌آیند اگر به دنیا می‌آمدند «به طور سیستماتیک احتمال داشتند که در شرایط نامطلوب‌تری زندگی کنند: ۶۰ درصد احتمال بیشتری داشت که تنها با یکی از والدین زندگی کنند، ۵۰ درصد احتمال بیشتری داشت که در فقر زندگی کنند، ۴۵ درصد احتمال بیشتری داشت که در خانواری تحت حمایت تامین اجتماعی زندگی کنند، و ۴۰ درصد احتمال بیشتری داشت که در سال اول زندگی تلف شوند».

بیتلر و زوندی (۲-۲۰۰۲) نشان دادند که قانونی کردن سقط جنین باعث کم شدن سو‌رفتار و سو‌استفاده از کودکان شده است: «بهبود شرایط کودکان به طور عمده به علت تغییر در ترکیب مادرانی است که بچه‌دار می‌شوند». مطالعات همچنین نشان می‌دهد که قانونی کردن سقط جنین به دنیا آمدن کودکان «نا‌خواسته» را کاهش می‌دهد (بیتلر و زوندی،۱-۲۰۰۲) که ناخواسته بودن کودک ممکن است به عنوان مثال در رشد کودک تاثیر منفی گذارد. (شپیرو و سایرین ۲۰۰۵)

مطالعات داناهیو و لویت (۲۰۰۱) نشان دادند که افزایش ۱۰۰ مورد سقط جنین برای هر ۱۰۰۰ مورد زایمان موفق آمار جنایت گروه سنی مربوط را ۱۰ درصد پایین می‌آورد. مطالعات ایشان نشان داد که کاهش ناگهانی آمار جنایت در دهه ۹۰ در آمریکا عمدتاً به دلیل قانونی شدن سقط جنین در ۱۹۷۳ بوده است.

همانطور که در قبل گفته شد قانونی بودن سقط جنین اثر مستقیم بر اثر کاهش مرگ و میر زنان خواهد داشت. علاوه بر آن تثبیت حقوق زاد و ولد زنان (پیشگیری و آزادی سقط جنین) در کشورهای غربی اثر مستقیم بر تواناهایی زنان در امر آموزش، احتمال اشتغال، و در آمد داشته است. مطالعات پتزینی (۲۰۰۵) در ۱۲ کشور اروپایی نشان می‌دهد که رضایت زنان از زندگی، بستگی مستقیم با حق کنترل زاد و ولد دارد. آنگریست (۱۹۹۶) نشان داده است که قانونی شدن سقط جنین بر ازدواج در سنین نوجوانی، بچه‌دار شدن در سنین نوجوانی و زاد و ولد در خارج از دایره ازدواج تاثیر کاهنده داشته است.

در پایان باید یاد آور شد که آزادی سقط جنین  باید بخشی از یک سیاست کلان جامعه باشد برای جلوگیری از بروز این مشکل باید به در دسترس بودن وسایل پیشگیری از حاملگی، جریان آزاد و صحیح اطلاعات برای جوانان و نوجوانان و بسیاری از موارد دیگر توجه داشت.

«احساس می کنم تمام کارهای من، مبتنی بر شوخی و تفسیری هستند که این شوخی خلق می کند. این کارها متشکل از عکس، مجسمه و چیدمان اند. اما به نظر من، نیروی اصلی کار من، از همان آغاز، بیان و خطاب مستقیم بوده است. در تصاویر و در نوشته ها و پژوهشهایم، و نیز در آخرین چیدمانی که در لندن انجام دادم، همین بیان مستقیم وجود داشته است. بیان مستقیم در همه جا هست، مردم معمولا چنین کاری می کنند و به همین شیوه نیز مورد خطاب قرار می گیرند. شما می توانید از این شیوه در هر شکلی کمک بگیرید. این امر به نوعی شکل دهی هویت ها و کلیشه ها ارتباط و مناسبت دارد، یعنی همان موضوعاتی که مورد علاقه من اند» کروگر

« من مهارت های زبانی خود را توسعه داده ام تا بتوانم با تهدید رو در رو گردم. برای یک دختر، این یگانه راه است، به جای آنکه مجبور باشم اسلحه بکشم!»کروگر

باربارا کروگر هنرمند آمریکائی زاده نیوجرسی است که در عرصه هنر مفهومی فعالیت می کند.او که به بسط هنر مفهومی یا کانسپچوال کمک قابل توجهی کرده قبلا گرافیست و عکاس مجلات بوده است و از این پیشینه در کارهای خود استفاده می‌کند.

اکثر کارهای کروگر مرکب هستند از عکس های سیاه و سفید روی بستری سفید با چارچوب قرمز. اصطلاحات و جمله های اخباری با حروف بولد در کارهایش زیاد دیده می شود که معمولا ضمایری مثل “من”، “تو”، “ما” و “آنها” دارند. در 1 دهه اخیر از ویدئو، فیلم، امکانات شنیداری و پروژکشن در کارهایش استفاده می‌کند و مخاطب بدین ترتیب مورد احاطه مفاهیم مورد نظر او قرار می گیرد.( بدون اینکه به مخاطب آدرس سر راست بدهد)

کارهای او بی درنگ واکنش ایجاد می‌کند و گاهی حتی اتهام برانگیز می شود. او معمولا عکس های مجله یا روزنامه را سیاه و سفید کرده و بزرگ می کند سپس آنها را قطعه قطعه کرده و در زمینه می چیند. عکس ها و متن به شیوه ای ساختارشکنانه با هم ترکیب می‌شوند و مخاطب را به تعمق وا می‌دارند.

” این گونه وی نوعی نقد جدی نسبت به تبعیض جنسی، زن ستیزی و حتی مصرف گرائی را سرلوحه آثارش قرار میدهد، در حالی که همچنان نسبت به انگیزه های نهائی که در توزیع قدرت مضمور است، حساس است. در این آثار همواره نیکخواهی و قساوت های زندگی اجتماعی لو رفته و این سئوال اساسی پررنگ میگردد که “ما در قبال دیگران چگونه به نظر میرسیم!” [1]

کروگر از هنرمندان موج دوم فمینیسم است و خصوصیاتی چون اعتراض به ابژکتیفیکیشن یا شیءکردن در آثار او دیده می‌شود.هنرمندان این نسل برای بیان اعتراض خود به شیء کردن از هرگونه نمایش جنبه تحریک کننده زن پرهیز می‌کنند.

او به عنوان یکی از شاخص‌ترین نمونه های این نسل مفاهیمی ژرف و به دور از مردستیزی را در کارهای خود ارائه می‌دهد.

باربارا برای دور شدن از بیان مسلط هنر رسانه جدیدی را به کار می گیرد تا بدین ترتیب کمتر اسیر واژگان مسلط بر زبان هنر شود. ساختارشکنی از اصلی‌ترین ویژگیهای کارهایش است:

“هر گونه خواندن متن و هر شکل دریافت اثر هنری ناگزیر استوار به جنسیت است.واقعیت کاربرد جنسی شده زبان (SEXIST LANGUAGE ) سبب می‌گردد گفتار و نوشتار بی طرف نباشند و مدام موضع جنسی خود را بیان کنند. پس می‌توان شالوده معنایی متن را که استوار به تمایز جنسی است، اما همواره در صدد انکار این تمایز یا پنهان کردن منش اصلی خود بر‌می‌آید در هم شکست و نقادان فمینیست می خواهند از طریق شالوده شکنی راهی نو و زبانی تازه بیابند.”[2] کارهای کروگر نمود آشکاری از ساختارشکنی فمینیستها را در هنر نشان می دهد.

تصویر زیر یکی از کارهای اوست با عنوان “تو خودت نیستی”. در شکل دستی لاک زده را می‌بینیم که چهره اش را در آینه ای تکه تکه می‌بیند. او (به همراه ما) تصویر چند پاره ای از خود را در آینه می‌بیند.تصویری که از یک نقطه حساس در پیشانی شکسته شده و این شکستگی ها در دیگر جهات امتداد پیدا کرده‌آند.صرف نظر از حالت چهره و حس تصویر چند پاره با متنی پاره پاره مواجهیم که می گوید YOU ARE NOT YOURSELF . به ارتباط بین اجزای جمله توجه کنید…

اثر دیگر او نیز با عنوان “نگاه خیره تو از بغل صورت مرا هدف می‌گیرد” نیز نوعی بیان قدرتمند و جسورانه از آگاهی زنان نسبت به این است که دیده می شوند. علیرضا سمیع آذر در مصاحبه با نشریه زنان درباره این اثر چنین توضیح می‌دهد:

او در اين اثر سعي مي‌کند با کنايه نشان دهد زن‌ها اگرچه در معرض تهديد هوسراني مردها هستند، اما خيلي خوب راه ارتباط‌ برقرارکردن را هم فرامي‌گيرند. جان برگر، نويسندة معروف مارکسيست، مي‌گويد: «در طول تاريخ هنر و آثار هنري، هميشه مردها در آثار هنري عمل مي‌کنند درحالي‌كه زن‌ها فقط ظاهر مي‌شوند. مردها زن‌ها را مي‌بينند درحالي‌که زن‌ها فقط خودشان يا نظاره شدنشان توسط مردها را مي‌بينند.» در طول تاريخ هنر، هيچ‌وقت زن‌ها به مردها نگاه نمي‌کنند ولي مردها به زن‌ها خيره هستند. در کارهاي خانم باربارا کروگر، عکس اين گرايش کلي تاريخي را شاهديم، به اين ترتيب که زن‌ها دارند نظاره شدن خودشان را مي‌بينند. زن‌ها مي‌بينند که دارند ديده مي‌شوند و اين ديده شدن اگر به مفهوم شيء‌شدن زن براي بازي‌ها و هوس‌هاي مردانه باشد، ممكن است نفرت‌انگيز تلقي شود. هر زني که در خيابان راه مي‌رود مي‌داند که مردان زيادي دارند نگاهش مي‌کنند و اين نگاه‌ها ممكن است نگاه‌هاي تهديدکننده‌اي باشد. اين نگاه‌ها حريم خصوصي يک زن را به شکلي تهديد مي‌کند. اين اثر خانم باربارا کروگر به‌خوبي نشان مي‌دهد که زن‌ها مي‌توانند تهديدهايي را که همواره عليه آنها وجود دارد درک کنند و راهي را براي نجات خودشان از اين وضعيت تهديدآميز پيدا کنند.

برای اطلاعات بیشتر اینها را ببینید:

توصيف نشانه‌هاي تصويري در آثار باربارا كروگر- تندیس

بارباراکروگر- تندیس

تهدید – خوابگرد

چیدمان های بارباراکروگر

عکس های بارباراکروگر

مصاحبه زنان با سمیع آذر

[1] خوابگرد- یادداشت تهدید- http://rendekhalvatneshin.blogfa.com/post-218.aspx

[2] -احمدی، بابک- حقیقت و زیبایی

نظریه فمنیستی:

نظریه فمنیستی بخشی از یک رشته پژوهش درباره‌ی زنان است که به‌طور ضمنی یا رسمی، نظام فکری گسترده و عامی را درباره‌ی ویژگی‌های بنیادی زندگی اجتماعی و تجربه‌ی اجتماعی از چشم انداز یک زن ارایه می‌کند.

این نظریه از سه جهت متکی به زنان است: ۱- موضوع عمده‌ی تحقیق و نقطه‌ی شروع همه بررسی‌هایش، موقعیت یا موقعیت‌ها و تجربه‌های زنان در جامعه است.

۲-این نظریه زنان را به‌عنوان موضوع‌های کانونی در فراگرد تحقیق در نظر می‌گیرد یعنی درصدد آن است که جهان را از دیدگاه متمایز زنان در جهان اجتماعی نگاه کند.

۳-نظریه فمنیستی دیدگاه انتقادی و فعالانه‌ای به سود زنان دارد و در پی آن است که جهان بهتری را برای زنان بسازد که به نظر آن‌ها، بدین ترتیب جهان برای بشریت نیز بهتر خواهد شد.

تاریخچه‌ی فمنیسم:

با وجود گوناگونی آثار، سه نوع نظریه گسترده در میان آن‌ها قابل تشخیص است: ۱- جهت‌گیری بر تفاوت‌های جنسی ۲-نابرابری جنسی ۳-ستمگری جنسی

الف: نظریه‌های تفاوت‌های جنسی

۱-تبیین‌هایی زیست‌شناختی، تفاوت‌های جنسی

۲-تبیین‌های نهادی تفاوت‌های جنسی

۳-نظریه‌های روان‌شناختی- اجتماعی جنسیت

ب: نظریه‌های نابرابری جنسی

۱- فمنیسم لیبرالی

۲- فمنیسم مارکسیستی

ج:نظریه‌های ستمگری

۱-فمنیسم روانکاوانه

۲-فمنیسم روادیکالی

۳-فمنیسم سوسیالیستی

الف- نظریه‌های تفاوت‌های جنسی

مضمون اصلی ادبیات مربوط به تفاوت‌های جنسی در دوران معاصر این است که، زندگی روحی درونی زنان در شکل کلی آن با حیات روحی مردان تفاوت دارد. مضمون دوم این است که شکل کلی روابط زنان و تجربه‌های زندگی‌شان شکل متمایزی است. زنان با فرزندان زاده‌ی خودشان رابطه‌ای متفاوت از مردان برقرار می‌کنند. پسران و دختران سبک‌های بازی آشکارا متفاوتی دارند. در واقع، تجربه‌ی کلی زندگی زنان از کودکی تفاوت‌های بنیادی با تجربه‌ی مردان دارد.

تبیین‌های روان‌شناختی و رابطه‌ای تفاوت‌های میان زنان و مردان اساساً بر سه گونه‌اند:

۱-زیست‌شناختی ۲-نهادی ۳-اجتماعی- روان شناختی

تبیین‌های زیست‌شناختی تفاوت‌های جنسی

فروید ساختار شخصیتی متفاوت زنان و مردان را به تفاوت‌های تناسلی و آن فراگردهای شناختی و عاطفی نسبت می‌دهد که با کشف این تفاوت‌های جسمانی از سوی کودکان آغاز می‌شود. آلیس روسی کارکردهای زیست شناختی متفاوت زنان و مردان را به الگوهای متفاوت رشد هورمونی آن‌ها طی چرخه‌ی حیات نسبت می‌دهد که همین امر نیز به نوبه‌ی خود، به تفاوت‌های خاص جنسی در ویژگی‌های چون حساسیت در برابر نور و صدا و تفاوت‌هایی در ارتباطات نیمکره‌های راست و چپ مغز، منجر شده است.

فمنیسم روسی او را به دفاع از تنظیم‌های اجتماعی و فرهنگی سوق می‌دهد که جبران محرومیت‌های زیست شناختی از طریق فراگیری اجتماعی را برای هر دو جنس امکان پذیر می‌سازند، اما به عنوان یک جامعه شناس زیستی، از پذیرش مقولانه‌ی دلالت‌های تحقیقات زیست شناختی دفاع می‌کند.

تبیین های نهادی تفاوت‌های جنسی

تبیین‌های نهادی تفاوت‌های جنسی بر کارکردهای متمایز زنان در زاییدن و مراقبت از کودکان تاکید می‌کنند. همین مسوولیت مادر بودن را باید عامل تعیین کننده عمده در تقسیم کار جنسی گسترده‌تری دانست که زنان را عموماً به کارکردهای همسری، مادری و به حریم خصوصی خانه و خانواده و در نتیجه به یک رشته رودیدادها و تجربه‌های مردانه‌ای مرتبط می‌سازد که با تجربه‌های مردان تفاوت دارند.

هر چند بعضی از نظریه‌پردازان نهادی تفاوت‌های جنسی تقسیم کار جنسی را به‌عنوان یک ضرورت اجتماعی می‌پرسند بعضی دیگر به این نکته آگاهی دارند که عرصه‌های جداگانه‌ی زندگی‌ زنان و مردان ممکن است با الگوهای گسترده‌تر نابرابری جنسی و یا حتی با ستمگری ارتباط داشته باشند.

نظریه‌های روان‌شناختی- اجتماعی جنسیت

تبیین های روان‌شناختی- اجتماعی تفاوت‌های جنسی بر دو دسته‌اند: یکی نظریه‌های پدیده‌شناختی به معنای وسیع آن و دیگر نظریه‌های اجتماعی شدن

نظریه‌های اجتماعی شدن: با بررسی‌های تجربه‌های یادگیری که عموم انسان‌ها به ویژه کودکان را برای نقش‌های جداگانه آماده می‌سازند و نیز تحلیل عرصه‌های نهادی مردانگی و زنانگی، تحلیل‌های نهادی را تکمیل می‌کنند.

نظریه‌پردازان تفاوت جنسی معمولاً در خواست می‌کنند که شیوه‌های متمایز زندگی زنان، نه به‌عنوان انحراف‌هایی از شیوه‌های به‌هنجار، بلکه به منزله‌ شوق کارآمدی که می‌توانند جای شیوه‌های مردانه را بگیرند، باید به رسمیت شناخته شوند و دانش همگانی، پژوهش دانشگاهی و خود الگوبندی زندگی اجتماعی باید چنان تنظیم گردند که شیوه های هستی زنانه را جدی گیرند.

ب- نظریه‌های نابرابری جنسی: دو گونه عمده نظریه فمنیستی معاصر بر نابرابری جنسی تاکید دارند: فمنیسم لیبرالی و فمنیسم مارکسیستی چهار مضمون، شاخص نظریه‌های نابرابری جنسی می‌باشند. ۱-زنان و مردان نه تنها موقعیت‌های متفاوتی در جامعه دارند، بلکه در موقعیت‌های نابرابری نیز قرار گرفته‌اند. زنان در مقایسه با مردانی که در همان جایگاه اجتماعی زنان جای دارند، از منابع مادی، منزلت اجتماعی، قدرت و فرصت‌های تحقق نفس کمتری برخوردارند این جایگاه اجتماعی می‌تواند بر طبقه، نژاد، شغل، قومیت، دین، آموزش و ملیت یا بر هر عامل مهم اجتماعی دیگر مبتنی باشد.

۲-این‌که این نابرابری از سازمان جامعه سرچشمه می‌گیرد و از هیچ‌گونه تفاوت مهم زیست‌شناختی یا شخصیتی میان زنان و مردان ناشی نمی‌شود.

۳-سومین مضمون نظریه نابرابری این است که هر چند افراد انسانی ممکن است از نظر استعدادها و ویژگی‌هایشان با یکدگیر تا اندازه‌ای تفاوت داشته باشند، اما هیچ‌گونه الگوی تفاوت طبیعی مهمی وجود ندارد که دو جنس را از هم متمایز کند.

۴-این نظریه‌پردازان با نظریه‌پردازان تفاوت جنسی که تصویری از زندگی اجتماعی را نشان می‌دهند که در آن، تفاوت‌های جنسی به هر دلیل، با دوام و عمیقاً عجین شده در شخصیت می‌باشند و تغییر ناپذیرند، عمیقاً تضاد دارند.

دو گونه عمده‌ی نظریه فمنیستی معاصر بر نابرابری جنسی تاکید دارند: فمنیسم لیبرالی و فمنیسم مارکسیستی.

۱-فمنیسم لیبرالی: این نظریه‌ها به تشخیص تقسیم کار جنسی، وجود و عرضه عمومی و خصوصی که مردان بیشتر در عرضه‌ی عمومی و زنان در عرصه‌خصوصی جای دارند و اجتماعی کردن منظم کودکان به گونه‌ای که بتوانند در بزرگسالی نقش‌هایی متناسب با جنسیت‌شان ایفاء کنند، اکتفاء می‌کنند. اما فمینیست‌های لیبرالی برخلاف نظریه‌پردازان تفاوت جنسی، ارزش ویژه‌ای برای عرصه‌ی خصوصی زنان قایل نمی‌شوند، البته به جز در مواردی که همین عرصه‌ی خصوصی به زنان اجازه می‌دهد تا سعه‌ی صدر عاطفی از خود نشان دهند. در عوض، همین عرصه‌ی خصوصی رشته‌ی بی‌پایانی از توقعات، وظایف خانه‌داری که بی‌اجر و مزد و بی‌اهمیت تلقی می‌شوند، مراقبت از کودکان و خدمت عاطفی، عملی و جنسی به مردان، را برای زنان در برمی‌گیرد. پاداش‌های راستین زندگی اجتماعی مانند پول، قدرت، منزلت، آزادی، فرصت‌های رشد و بالا بردن ارزش شخصی را باید و در عرصه‌ی عمومی جست و جو کرد، بار مسوولیت‌های عرصه خصوصی را به گردن آن‌ها می‌اندازد، آن‌ها را در خانه‌های مجزا محبوس می‌سازد و شوهران را از هر گونه درگیری با گرفتاری‌های عرصه خصوصی معذور می‌دارد. همان نظامی است که نابرابری جنسی را به بار می‌آورد.

تبعیض جنسی از پیشداوری‌ها و عرف‌های تبعیض‌آمیز علیه زنان و باورهای پذیرفته شده درباره‌ی تفاوت‌های«طبیعی» میان زن و مرد که سرنوشت‌های اجتماعی متفاوتی را برای دو جنس رقم می‌زنند، ساخته می‌شود.

فمنیست‌های لیبرال برنامه‌های زیر را برای از میان برداشتن نابرابری جنسی پیشنهاد می‌کنند: ۱-بسیج در جهت کاربرد امکانات موجود سیاسی و قانونی که در حال حاضر برای تغییر وضع در دسترس می‌باشند.

۲-تامین فرصت‌های برابر اقتصادی ۳-دگرگونی و خانواده، مدرسه و پیام‌های رسانه‌های همگانی ۴-کوشش‌های همه‌ی افراد برای مبارزه با تبعیض جنسی در هر کجا که روزانه با آن روبه رو می‌شوند، ۵-ترتیب جنسی آرمانی که برای فمنیست‌های لیبرال ترتیبی است که طی آن هر فردی مناسبت‌ترین سبک زندگی را برای خود برگزیند و انتخاب کند گزینش او از سوی دیگران پذیرفته و مورد احترام قرار گیرد.

۲-فمنیسم مارکسیستی

فمنیسم مارکسیستی تحلیل طبقاتی مارکسیستی را به اعتراض اجتماعی فمنیستی پیوند می‌زند. این ترکیب نه تنها نظریه‌ی ستمگری تشدید شده‌ای را ارایه می‌کند بلکه به گونه‌ای بی سر و صداتر، نابرابری جنسی را نیز اعلام می‌نماید. بنیاد این نظریه را مارکس و انگلس نهادند.

مبنای رابطه‌ای تابعیت زنان در خانواده‌ گذاشته شده است، نهادی که به درستی از نام لاتینی خدمتکار برگرفته شده است. خانواده به همان سان که در جوامع پیچیده وجود دارد، در واقع چیزی نیست جز نظامی از نقش‌های مسلط و تحت تسلط. ویژگی‌های اساسی خانواده در جوامع غربی این است که بر محور یک زوج زن و شوهر و فرزندانشان در چهار چوب یک خانوار واحد ساخته شده است؛ پدر‌تبارانه است یعنی تبار و مالکیت از طریق خط کشی مردانه انتقال می‌یابد، پدر‌سالارانه است، یعنی اقتدار در دست رییس مرد خانوار است، تک‌همسری است، دست کم از جهت تکمیل این قاعده‌ که همسر تنها باید با شوهرش روابط جنسی داشته باشد. این معیار دوگانه ، آزادی جنسی بسیار وسیع‌تری را به مردان می‌بخشد. در چهار چوب یک چنین نهادی، به ویژه مانند خانواده‌ی متوسط که زنان در بیرون از خانه شغلی ندارند و در نتیجه از استقلال اقتصادی محرومند، زنان جزو متعلقات یا دارایی‌های شخصی شوهرشان به شمار می‌آیند.

جامعه با ادعای این‌که یک چنین ساختاری نهاد بنیادی همه‌ی جوامع بشری است به این نظام خانوادگی مشروعیت می‌بخشد حال آنکه به گواهی بیشتر شواهد باستانشناختی و انسان شناختی، یک چنین ادعایی دروغ است زیرا در بیشتر دوران ما قبل تاریخ، از این نوع ساختارهای خانوادگی هیچ اثری نیست.

ج ـ نظریه‌های ستمگری جنسی:

همه‌ی نظریه‌های ستمگری جنسی موقعیت زنان را پیامد رابطه‌ی قدرت مستقیم میان زنان و مردان می‌انگارند، رابطه‌ای که طی آن، مردان که منافعی عینی و بنیادی در نظرات، سوء استفاده، انقیاد و سرکوبی زنان دارد، از طریق اعمال ستم جنسی بر زنان، این منافع را برآورده می‌سازند. به اعتقاد بیشتر نظریه‌پردازان ستمگری جنسی، تفاوتها و نابرابریهای جنسی فرآورده‌های پدرسالاری‌اند.

این نظریه‌ها عبارتند از: ۱ ـ فمینیسم روانکاوانه ۲ ـ فمینیسم رادیکالی ۳ ـ فمینیسم سوسیالیستی.

۱ ـ نظریه‌ی فمینیستی روانکاوانه.

فمینیست‌های روانکاوانه معاصر می‌کوشند با کاربرد نظریه‌های فروید وارثان فکری‌اش، پدر‌سالاری را تبیین کنند.

این نظریه‌ها به تعبیر وسیع آن پویایی‌های عاطفی شخصیت و عواطفی را که غالباً ریشه در ژرفای حوزه‌های نیمه خودآگاه یا ناخودآگاه روان دارد، ترسیم می‌کنند و بر آن‌ها تاکید می‌ورزند؛ همچنین برای دوره کودکی و بچگی در الگوبندی این عواطف نقش عمده‌ای قایل‌اند. اما فمینیست‌ها برای کاربرد نظریه‌های فروید می‌بایست در نتیجه‌گیری‌های او تجدیدنظری بنیادی به عمل آورند. فمینیست‌های روانکاو با الگوی خاصی از پدرسالاری کار می‌کنند. شاخص فمینیسم روانکاوانه این نظر است که نظام پدرسالاری نظامی است که همه‌ی مردان طی کنش‌های فردی روزانه‌ی شان، پیوسته و فعالانه در جهت خلق و نگهداشت آن تلاش می‌کنند.

این نظریه‌پردازان در جست‌وجوی تبعیضی برای این معما، به این استدلال روی می‌آورند که شناخت منافع عملی و حساب شده‌ی نظام پدر سالاری برای تبیین حمایت مردان از این نظام کفایت نمی‌کند زیرا این شناخت همیشه نمی‌تواند منبع توجیهی برای این امر باشد که چرا مردان این همه در مورد پدرسالاری مایه می‌گذارند.

فمینیست‌های روانکاو ضمن جست‌وجوی مبانی توان پدر‌سالاری، دو تبیین ممکن را برای تسلط مردان بر زنان تشخیص داده‌اند: یکی هراس از مرگ و دیگری، محیط اجتماعی ـ عاطفی که شخصیت کودکان در آن شکل می‌گیرد.

۱ ـ هراس از مرگ ، یعنی هراس از متوقف شدن جریان فردیت شخص:

نظریه پردازان فمینیستی که این مضمون را مطرح می‌کنند می‌گویند که زنان به خاطر درگیری نزدیک و وسیعی که با زایش و پرورش زندگیهای تازه دارند، نوعاً بسیار کمتر از مردان از تشخیص میرایی‌شان رنج می‌برند.

به هر روی، مردان در برابر چشم‌انداز نابودی‌ فردی‌شان و با وحشت عمیقتری واکنش نشان می‌دهند و یک رشته تدابیر دفاعی برای خود در پیش می‌گیرند که بیشتر آنها به تسلط بر زنان می‌انجامند.

۲‌- مضمون دوم فمینیسم روانکاوانه بر محور رشد در آغاز کودکی و این واقعیت دور می‌زند که در همه‌ی جوامع بشری بچه‌ها و کودکان نخستین و تعیین کننده‌ترین دوره‌ی رشدشان را در رابطه‌ی نزدیکی، ناگسسته و صمیمی با یک زن، مادر یا جانشین مادرشان می‌گذرانند.

رابطه‌ی فرزندان با پدر یا مادر، بسیار گهگاهی، ثانوی و از نظر عاطفی کمتر دچار سردرگمی است. بچه‌ی مذکر از همان آغاز در فرهنگی رشد می‌یابد که برای مردانگی ارزش مثبتی قایل می‌شود ولی به زنانگی بهای کمی می‌دهد.

۲ ـ فمینیسم رادیکال

اساسی‌ترین موضع فمینیسم رادیکال، قایل شدن ارزش بسیار مثبت برای زنان و ابراز گلایه و خشم عمیق بابت ستمگری در مورد آنان است.

فمینیسم‌های رادیکال ارزش ویژه‌ی زن را در مقابله با نظامی جهاتی که به او کم بهاء می‌دهد، تایید می‌کنند؛ آن‌ها با ارایه فهرست مفصل و تکان دهنده‌ای از بد رفتاریهایی که در سراسر جهان با زن‌ها می‌شود، خشم‌شان را از ستم به زنان ابراز می‌دارند.

تجاوز به عنف، بدرفتاری جنسی، بردگی جنسی از طریق فحشای تحمیلی، بدرفتاری با همسر، زنا، تعرض‌های جنسی به کودکان، انواع جراحی‌های دردناک وحشیانه و بی‌مورد و تشریفاتی در مورد رحم زنان و سادیسم پنهانی در پورنوگرافی که همگی را می‌توان به عرف تاریخی و فرهنگی سوزاندن زنان جادوگر نسبت داد که در بیشتر جامع بشری وجود داشته است، سنگسار کردن زنان زناکار، آزار زنان همجنس باز، رسم دختربچه کشی، بستن پای دختران و خودکشی اجباری زنان بیوه‌ی هند و عمل وحشیانه‌ی ختنه‌ی زنان. تصویر زن از دیدگاه فمینیست‌های رادیکال، تصویر زنی است که بر اثر پدرسالاری سلاحی و غرقه به خون شده است.

فمینیستهای رادیکال برخلاف فمینیستهای روانکاو، هم تبیینی از ستمگری جنسی جهانی را به دست می‌دهند و هم الگویی برای فهم تفاوتهای این ستمگری در فرهنگهای گوناگون در اختیارمان می‌گذارند.

۳ ـ فمینیسم سوسیالیستی:

به یک رشته از نوشته‌های آشکارا متفاوتی اطلاق می‌شود که بیشتر با یک دستور عمل نظری و کمتر با نتیجه‌گیری‌های نظری اساسی، وحدت می‌یابند.

فمینیست‌های سوسیالیست این هدف رسمی را برای خود تعیین کرده‌اند که نظریه‌های فمینیستی موجود را در هم ادغام کنند و گامی جلوتر از آن‌ها بردارند.

آن‌ها بیشتر از همه درصدد آنند تا آنچه خود گسترده‌ترین و با ارزش‌ترین سنت فمینیستی می‌خوانند، یعنی اندیشه‌ی فمینیستی مارکسیستی و تفکر فمینیستی رادیکال، را در یکدیگر ادغام کنند.

از این برنامه‌ی ترکیبی دو گونه فمینیسم سوسیالیستی متمایز پدیدار شد: ۱ ـ نخستین گونه تنها بر ستمگری در مورد زنان و بر شیوه‌ای تاکید می‌ورزد که از طریق آن بتوان دانش مارکسیستی ستم طبقاتی را با تحلیل رادیکال فمینیستی ستمگری جنسی ادغام کرد.

۲ ـ نوع دوم فمینیسم سوسیالیستی بر آن است تا همه‌ی صورت‌های ستمگری اجتماعی را توصیف و تبیین کند. این دسته از نظریه‌پردازان سوسیالیست از دانش مربوط به سلسله مرابت طبقاتی و جنسی به عنوان مبنایی برای تحقق درباره‌ی نظامهای ستمگری مبتنی بر طبقه و جنسیت و نیز نژاد، قومیت، سن، ترجیح سنی و جایگاه یک ملت در سلسله مراتب جهانی ملتها استفاده می‌کنند

هم فمینیستهایی که بر پدر سالاری سرمایه‌دارانه تاکید می‌کنند و هم آنهایی که بر تسلط تاکید دارند، به گونه‌ای آشکار یا مخفی، در پایبندی به ماتریالیسم تاریخی به عنوان یک برنامه‌ی تحلیلی وجه اشتراک دارند.

فمینیست‌های سوسیالیست که درصدند ماتریالیسم تاریخی را با تاکید تحلیلی‌شان بر موضوع تسلط پیوند دهند می‌کوشند به نظریه‌‌ای دست یابند که با آن گسترده‌ترین تنظیم اجتماعی انسان، یعنی تسلط را مورد بررسی قرار دهند و در ضمن، به تحلیهای دقیق، تاریخی و عینی تنظیمهای مادی و اجتماعی که موقعیتهای خاص تسلط را مشخص می‌سازند، نیز همچنان پایبند بمانند.

فمینیست‌های سوسیالیست تصویری از سازمان اجتماعی را ترسیم می‌کنند که در آن ساختارهای اجتماعی کلان اقتصاد، سیاست و ایدئولوژی با فرادگردهای اجتماعی خصوصی، نزدیکی و سطح خرد تولید مثل انسان، امور خانگی، جنسیت و ذهنیت، برای حفظ یکی نظام تسلط چند جانبه، کنش متقابل برقرار می‌کنند. عملکردهای این نظام تسلط را هم در الگوهای اجتماعی گسترده می‌توان تشخیص داد و هم در ظرافت‌ها و جزییات روابط فیمابینی.

برنامه‌ی آن‌ها برای دگرگونی، مبتنی بر همین فراگرد کشف است که طی آن، می‌کوشند گروه‌های ستمدیده‌ی مورد بررسی‌شان را در یک کشف دخیل سازند و از این طریق امیدوارند که افراد و گروه‌ها، به شیوه‌‌های گسترده و محدود، عمل کردن در جهت آزادسازی دسته جمعی‌شان را یاد بگیرند.

از فردای پیروزی انقلاب، جدال زنان حاکمیت بر سر حجاب آغاز شد. از همین‌رو است که خواست آزادی پوشش در اولین 8 مارس پس از پیروزی انقلاب در شعارهای زنان تجلی یافت‌. از آن‌سو نیز طرفداران تحمیل حجاب با شعرهای «یا رو سری یا توسری» با تکیه بر قدرت فائقه‌ی حکومتی به سرکوب زنانی که خواستار حق «آزادی پوشش‌» بودند‌، پرداختند‌. این جدال هر روزه ریشه‌دارترین و کهنه‌ترین جدال حاکمیت با بخشی از مردم که هر روز گسترده‌تر می‌شوند است. جدالی که بسیار به راهپیمایی‌های گسترده و ضرب و شتم زنان «بدحجاب» به‌خصوص در دهه‌ی 60 انجامیده است‌…

در دهه‌ی 80 نیز گرچه چنین راهپیمایی‌هایی کم‌رمق‌تر شده است‌، اما در همین چند سال اخیر نیز شاهد تجمع آنانی که همواره «خانواده‌ی معظم شهدا» نامیده شده‌اند‌، در جلوی مجلس، اعتراض به «بدحجابی‌» زنان که همیشه مترادف با بی‌اخلاقی جامعه‌ی ایران قلمداد شده است بوده‌ایم‌‌.

مدت‌ها است که با طرح کشدار ارتقای امنیت اجتماعی‌، بخش عمده‌ای از زنان به علت آنچه رعایت نکردن شئونات اسلامی نامیده می‌شود‌، دشمن شماره‌ی یک امنیت اجتماعی قلمداد شده‌اند‌.

براستی این اختلاف عمیق و ریشه‌دار بین زنان و حاکمیت از چه رو است‌؟ آیا حجاب این دست‌آویز همیشگی برای تجاوز به حریم خصوصی زنان قابل فروکاستن به «نوعی پوشش» است‌؟

در توجیه حجاب همواره دو رویکرد وجود داشته است‌؛ رویکردی که حجاب را بیرونی‌ترین نماد اعتقاد به فلسفه‌ای همه جانبه می‌داند که درباره‌ی جایگاه زن و وظایف، مسوولیت‌ها و محدودیت‌های او تعاریفی معین دارد‌؛ فلسفه‌ای که به متن دینی اعم از قران، احادیث و‌… تکیه دارد‌.

این درک از حجاب در میان معتقدان به اسلام سنتی رواج دارد و اگر در این گروه از آنان که خود را در توجیه و توصیه به حجاب بی‌نیاز از هر‌گونه توضیح و تبیینی می‌دانند بگذریم، جامع‌ترین توجیه و تبیین فلسفه‌ی حجاب‌، متعلق به مرتضی مطهری است‌. مطهری در کتاب «مساله حجاب» و کتاب «نظام حقوق زن در اسلام‌» به تبیین و تشریح این فلسفه پرداخته است‌.

او در این کتاب ساختاری منسجم ارایه می‌دهد که در چفت و بست منطقی اجزای این ساختار نمی‌توان تردیدی به خود راه داد‌. اگر از نگاه به زن و فلسفه‌ی وجودی زن در این کتاب شروع کنیم در‌می‌یابیم که از چنین نگاهی ناگزیر به نظام حقوقی آن‌چنان و توصیه به پوششی این‌چنین می‌رسیم مطهری فلسفه‌ی حجاب را علاه‌بر تامین امنیت زنان‌، بالا بردن قدر و منزلت زنان می‌داند‌. همان حکایت توهین‌آمیز مروارید و صدف را دوباره ارائه می‌دهد‌. حکایتی که جز فرو کاستن زنان از قدر و منزلت انسانی خویش نیست.

او راه‌حل اینکه این درّ گرانبها در صدف باقی بماند، همه‌ی التذاذهای شهوانی‌، از سمعی و بصری و جنسی

در حوزه‌ی خانواده باقی بماند‌، حجاب می‌داند‌. حجابی که نه تنها با پوشش کامل تمام بدن به‌جز «وجه و کفین» معنا می‌یابد بلکه با عبارتی کشدار که حجاب را به حوزه‌ی رفتار زن تسری می‌دهد‌، آن را در تمام زندگی زن گسترده می‌کند‌. اینجاست که به قلم استاد حتی کفش پاشنه‌بلند نیز شکستن حدود حجاب است و اختلاط زن و مرد مفسده‌برانگیز است و برای رفع این مفسده توصیه‌هایی از قبیل «پرده کشیدن بین دانشجویان دختر پسر‌» «جداکردن پیاده‌رو‌ها برای زنان و مردان‌» نیز‌، در کتاب ارایه داده است‌.

مطهری بنایی را می‌نمایاند که نمی‌توانیم به ساختار منسجم و مرتبط این بنا، به ارتباط منطقی اجزای آن انتقادی وارد کنیم بلکه اشکال اساسی بر فونداسیونی است که این ساختار بر آن بنا شده است‌، فونداسیونی که همان نگاه به زن است‌… نگاهی که زن را صرفاً ابژه‌ای جنسی می‌داند‌.

از سویی دیگر، نو‌گرایان دینی و در صدر آنان شریعتی کوشیده‌اند تا حجاب را نماد هویت زن مسلمان قلمداد کنند‌. نماد هویت خودی در برابر هویت‌های بیگانه‌، نمادی که توسل به آن نشان از احساس تشخص و اعتماد به نفس و استقلال در برابر غرب است‌. شریعتی بارها با مثال زدن از زنان چینی یا هندی و این‌که لباس‌های سنتی آنان‌، نشان از آن است که در برابر غرب خودباخته نیستند‌، حجاب زن ایرانی را نیز‌، نوعی از همان نماد هویت ملی عقیدتی در برابر نمادهای هویت‌های بیگانه دانسته است‌. رویکردی که پس از شریعتی از سوی نو‌گرایان دینی دیگر نیز دنبال شد‌.

گرچه این رویکرد توانست به قول خود شریعتی موجب بازگشت به حجاب زنان و دختران بسیاری شود که به واقع بازگشت آنان به حجاب‌، تمسک به هویتی بومی در برابر هویتی بیگانه بود‌. اما از آنجا که نمی‌توان حجاب را که تنها در پرتو فلسفه‌ای پیچیده و سنتی معنا یافته و توصیه شده بود فرع از آن ساختار کرد، بی‌آنکه فلسفه‌ای جدید و مدرن برایش آفریند‌، آن را توصیه کرد‌، و حتی بدتر از آن هیچ مخالفتی با فلسفه‌ی سنتی توصیه کننده‌ی حجاب نداشت‌، اما به ناگهان آنجا که پای توصیه به حجاب وسط می‌آید به جای نگاه صریح سنتی که حجاب را ضرورتی برای پوشاندن جسم اغواگر زن می‌داند‌، نگاه هویت‌مدار را نشاند.

بی‌پایگی این رویکرد به سرعت خود را نشان داد و دیدیم از فردای پیروزی انقلابی که پیش از پیروزی‌اش زنان دسته دسته داوطلبانه حجاب را چونان نماد هویت بومی خویش می‌پذیرفتند این «انتخاب داوطلبانه و ناشی از اعتماد به نفس در برابر غرب» به پوششی تحمیل شده به ضرب چوب و چماق و شعار «یا روسری یا توسری» و تهدید به اخراج و تنبیه و‌… تبدیل شد‌.

نگاه هویت‌مدار‌، نگاهی که حجاب را نماد هویت زن ایرانی می‌دانست‌، اگر نگوییم فریب بزک کرده‌ای بر پایه‌ی همان فلسفه‌ی سنتی بود‌، با بی‌فلسفه‌گی عمیق جبران‌ناپذیرش به سرعت میدان را به نفع نگاه سنتی توصیه‌کننده به حجاب خالی کرد‌.

با نگاهی گذرا به آنچه در سی سال اخیر در ایران رخ داده است‌، به نظر نمی‌رسد که بتوان حجاب را تنها نوعی پوشش دانست‌، در دیدگاه آن‌ها که با پشتوانه‌ی تنبیه و مجازات و زندان و شلاق به حجاب امر می‌کنند‌، داشتن حجاب امری دینی‌، وظیفه‌ای غیر‌قابل تخطی و متکی به فلسفه‌ای الهی است‌.

آنان هرگز حجاب را به نوعی پوشش تقلیل نداده‌اند، چه آنگاه که به ضرب باتوم و تیغ خواسته‌اند زنان را کشان کشان به بهشت موعودشان برند. چه آن زمان که داعیه‌ی جبران ضعف کار فرهنگی در تبیین حجاب را داشته‌اند‌.

به نظر می‌رسد در برابر منطقی که حاضر نیست هر‌گز حجاب را به نوعی پوشش تقلیل دهد اصولاً حجاب بیرونی‌ترین نماد اعتقاد به فلسفه‌ای است که معتقد نبودن به آن مستوجب کیفر شناخته می‌شود‌، تکیه بر آزادی پوشش و مقابله با این خشونت مستمر با منطق حق آزادی پوشش‌، ابتر و بی‌نتیجه خواهد بود‌‌.

مقابله با حجاب اجباری مقوله‌ای از آزادی فکر و اندیشه است و مبارزه با حجاب اجباری مبارزه برای آزادی تفکر‌، آزادی عقیده و آزادی بیان است‌. مبارزه با حجاب اجباری مقابله با فلسفه‌ای است که زن را در حد ابژه‌ای جنسی فرو می‌کاهد‌.

*می‌توان به تایید تمکین، تعدد زوجات‌، صیغه در م .آ 21 دکتر شریعتی اشاره کرد .

جالب اینجاست که توجیهات شریعتی در این موارد از همان سنخ توجیهاتی است که مطهری در کتاب‌های خود دارد‌. شریعتی در ص 266 از م آ 21 می‌گوید «تحلیل علمی و جامعه‌شناسی و به‌خصوص روان‌شناسی ازدواج موقت نه تنها بزرگ‌ترین‌، بلکه تنها و تنها راه‌حل مساله‌ی بحران جنسی نسل جوان در جهان امروز است و مترقی‌ترین سنتی است که وضع شده است»

گرچه نوگرایان دینی با استناد به برخی آیات از برابری زن و مرد و این‌که ملاک برتری به تقوا است و‌… آغاز می‌کنند اما آنجا که از آسمان انتزاعیات دور می‌شویم و به «زمین» می‌آییم با نقد کار زن در بیرون از خانه‌، تقدیس همسری و مادری به‌عنوان بزرگ‌ترین مسوولیت زن‌، تمکین‌ و‌ تایید فلسفه‌های این احکام بر‌می‌خوریم‌. می‌توانید در این مورد به کتاب «مالکیت کار و سرمایه» اثر نویسنده‌ای با نام مستعار حبیب‌الله پایدار مراجعه کنید.‌

تاریخچه ایجاد خانه‌های امن

تاریخچه ایجاد خانه‌های امن در بیشتر کشورهای جهان به حدود ۵۰-۴۰ سال پیش برمی‌گردد‌. در آن زمان  تاسیس این مکان‌ها با مقاومت شدیدی از طرف حکومت وقت آن کشورها مواجه شد. از جمله در آلمان برای اولین‌بار چنین فضایی برای پناه دادن زنان و کودکان در معرض خشونت‌‌، در سال ۱۹۷۶علی‌رغم مخالفت‌های شدید مجلس سنای شهر برلین با تلاش گروهی از فعالان زن در ساختمانی دو طبقه شروع به فعالیت نمود و طولی نکشید که به دلیل ضرورت آن در تمام شهر‌های آلمان خانه‌هایی برای پناه دادن به این  افراد اختصاص داده شد.

در حال حاضر در اغلب کشورها که حقوق بشر و احترام به فردیت و کرامت انسان‌ها دارای اهمیت است بودجه‌هایی نیز برای ایجاد و اداره این خانه‌ها تعریف شده و در فهرست مراکز مهم رفاهی این کشورها قرار دارد.

ضرورت ایجاد خانه‌های امن

فرار زنان و دختران از خانه یک معضل جهانی است که دلایل و عواقب زیادی دارد. یکی از دلایل اصلی آن خشونت در خانه است. خشونتی که می‌تواند به صورت آزار جسمی و جنسی، نابسامانی اقتصادی، ازدواج اجباری‌… بروز کند. عواقب آن هم فراگیر است: از ‌هم‌ پاشیدگی ساختار خانواده‌ها، گسترش تکدی‌گری، اعتیاد، روسپی‌گری و انواع بیماری‌ها.

بررسی کارشناسان و صاحب‌نظران حوزه آسیب‌های اجتماعی بیانگر این واقعیت است که زنان و دخترانی که به هر دلیلی درون خانواده در‌معرض خشونت و اختلافات خانوادگی قرار می‌گیرند و مجبور به ترک خانه می‌شوند‌، با قدم گذاشتن به خیابان با انواع آسیب‌های اجتماعی مواجه می‌شوند.

این واقعیت زمانی چهره تلخ خود را بیشتر نمایان می‌کند که درصد قابل توجهی از این زنان و دختران در صورت رسیدگی نشدن به موقع در همان چند ساعت اولیه ترک منزل از سوی باندهای سوءاستفاده از زنان و دختران بی‌پناه شناسایی و جذب و به قیمت یافتن سرپناهی امن و غذای گرم‌، ناچار مرتکب انواع بزه‌کاری‌ها می‌شوند.

زنان و دختران فراری از خشونت خانگی اگر جایی داشته باشند و قانون نیز پشتیبان آنها باشد، به خیابان پناه نمی‌برند و طعمه قاچاقچیان انسان نمی‌شوند.

مهم‌ترین هدف تشکیل خانه‌های امن حفظ جان این دسته از زنان است. اما از آن مهم‌تر دادن قدرت اعتماد به نفس و استقلال فکری به آنها برای بازگشت به اجتماع و از‌سرگیری زندگی عادی است.

در‌واقع ایجاد خانه‌های امن دو هدف اصلی را دنبال می‌کند:

حمایت از زنان در برابر خشونت خانگی (که خود طیف گسترده‌ای، از آزارهای جسمی و جنسی تا قتل را شامل می‌شود)

جلوگیری و کاهش آسیب‌های اجتماعی ناشی از بی‌سرپناهی زنان در معرض خشونت

تقویت اعتماد به نفس و استقلال فکری و مالی زنان آسیب‌دیده به‌منظور بازگشت به اجتماع و از سرگیری زندگی عادی

خانه‌های امن در سایر کشورها

آلمان

در آلمان خانه‌های زنان مورد حمایت دولت هستند و هر خانه‌ای حدود ۱۰ تا ۱۳ کارمند دارد‌. کسانی‌که در خانه زنان کار می‌کنند باید سابقه کار در حوزه‌ی زنان را داشته باشند‌. زنی که مورد ضرب و شتم قرار می‌گیرد می‌تواند به طریق گوناگون به خانه‌های امن مراجعه کند. در کتاب‌های راهنمای تلفن هم شماره‌های مراکز گوناگون زنان موجود است و می‌تواند از این دفاتر کمک بگیرد.

اصول و قواعد خانه‌های زنان در آلمان

• کمک فوری غیر‌بوروکراتیک: از تشریفات غیر‌ضروری، زمان انتظار طولانی جهت قرار ملاقات حتی‌المقدور پرهیز می‌شود.
• ناشناختگی: کارکنان خانه زنان موظف به رازداری‌اند. اصولاً بدون توافق افراد مربوطه هیچ‌گونه اطلاعاتی به خارج داده نمی شود.
• جانبداری: کارکنان در جبهه زن تحدید‌شده/آزار‌دیده قرار دارند و او را در برابر دیگران نمایندگی می‌کنند.
• زن‌ها به زن‌ها کمک می کنند: خانه‌های زنان نهادهایی‌اند که به وسیله زن‌ها اداره شده و در آن‌ها زن‌ها به وسیله زن‌ها حمایت شده و مورد مشاوره قرار می‌گیرند.
• کمک برای خود‌یاری: زن‌های مربوطه مورد مدیریت قرار نمی‌گیرند بلکه کارکنان تلاش می‌کنند به آن‌ها کمک کنند که خودشان نیازها و منافع خود را مورد توجه قرار داده و زندگی خودساخته‌ای برپاکنند.
• استقلال: خانه‌های زنان به وسیله انجمن‌های زنان خصوصی، عام‌المنفعه و مستقل اداره می‌شوند.
• نظرگاه فمنیستی و آگاه به منافع زنان: خانه‌های زنان تلاش می‌کنند که اذهان را به خشونت ساختاری جلب نمایند. خشونتی که در همه حیطه‌های اجتماعی وجود دارد و نابرابری قدرت، تحقیر و مورد تبعیض قرار دادن و استثمار زنان و کودکان را باعث شده است.

خانه‌های زنان در برلین

در زیر به‌طور نمونه شرح وظایف و خدمات خانه‌های زنان در برلین (پایتخت کشور آلمان) بیان شده است:

وظایف:

خانه‌های زنان در برلین از زنان و کودکان‌شان، که در معرض خشونت در خانه‌اند، حمایت کرده، به آن‌ها جا و مشاوره می‌دهند. آدرس‌های خانه‌های زنان پنهان‌اند.

شیوه کار:

زن‌ها با بچه‌های‌شان می‌توانند در شب و روز در خانه‌های زنان جا و حمایت کسب کنند. در آنجا مورد حمایت قرار گرفته و به آن‌ها مشاوره ارایه می‌شود. به زن‌ها برای پیشبرد منافع‌شان نزد ادارات، دادگاه خانواده و نیز در صورت لزوم نزد پلیس مساعدت می‌شود.

به کمک مشاوره مددکاری اجتماعی، زنان مربوطه امکان می‌یابند تجارب بدرفتاری‌ها را ترمیم کرده و خود را برای شروع یک زندگی نو مهیا کنند. برای بچه‌ها نیز خدمات ویژه‌ای عرضه می‌شود.

سمت و سوی اقدامات در خانه زنان براندیشه «یاری برای خودیاری» قرار دارد. تلفن‌های هات‌لاین «Hot Line» نخستین مرجع تمامی زنان‌اند و از ساعت ۹ صبح الی نیمه‌شب جاهای خالی خانه‌های زنان، خانه‌های اقامت اضطراری و نیز مشاوره‌های اضطراری را وساطت می‌کنند. از نیمه‌شب تا صبح زنانی که مورد خشونت قرار دارند می‌توانند مستقیماً به خانه‌های زنان رجوع کنند.

بریتانیا

خانه‌های امن در بریتانیا در عمر سی و چند ساله خود (تقریباً) بدون قید و شرط پذیرای زنان در معرض خطر خشونت خانگی از همه قشرهای جامعه بوده‌اند. در حال حاضر حدود ۴۵۰ خانه امن زنان در بریتانیا تاسیس شده است.

اتاق امن

یکی از تازه‌ترین تمهیداتی که برخی دولت‌های غربی برای زنان مورد خشونت خانوادگی به اجرا درآورده‌اند ایجاد «اتاق امن» در خانه آن‌هاست. دولت بریتانیا نیز این پروژه را به آزمایش گذاشته است.

گروهی از زنان ترجیح می‌دهند که در خانه خود بمانند و مجبور نباشند برای رهایی از خطر خشونت شوهر و شریک زندگی (کنونی یا سابق) به خانه‌ای موقت کوچ کنند.

به همین دلیل کارشناسان از دو سال پیش طرح ایجاد «اتاق امن» در محل سکونت این گروه از زنان در انگلستان و ولز را به اجرا درآورده‌اند.

این اتاق، بنابر تعریف دولت بریتانیا باید به گونه‌ای مجهز باشد که در صورت بروز خطر خشونت خانوادگی علیه زن، او بتواند تا رسیدن کمک پلیس، بدون ترس در آن به‌سر ببرد. این اتاق به آژیر خطر مجهز است که به ایستگاه پلیس محلی متصل است.

این امکانات به این معنی نیست که زن از رفتن به خانه امن محروم خواهد شد. اما فقط برای آن‌هایی در نظر گرفته می‌شود که شوهر یا شریک زندگی خود را به دلیل رفتار خشونت‌آمیزش، ترک کرده‌اند.

بر‌اساس این طرح، پس از تقاضای زن، یکی از اتاق‌های خانه او به چفت و بست مستحکم و همین‌طور شیشه یک‌سویه مجهز می‌شود تا اگر مرد به زور وارد خانه شد، زن و بچه‌ها بتوانند به «اتاق امن» پناه ببرند و از آنجا، پلیس را از خطری که با آن مواجه هستند، مطلع کنند.

اما این طرح خالی از اشکال نیست. همواره این نگرانی وجود دارد که تجهیزات این اتاق هنگام بروز خطر تا چه حد قابل اطمینان است. یا مثلاً آژیر خطر همیشه کار خواهد کرد؟ اگر زن یا فرزندان به مراقبت‌های ویژه پزشکی فوری نیاز داشته باشند، تا رسیدن کمک چه وضعیتی خواهند داشت؟ آنها در خارج از منزل با احتمال بروز خطر چه باید بکنند؟

با این حال دولت بریتانیا ظاهراً به اجرای فراگیر این طرح راغب است. چون هزینه ایجاد «اتاق امن» بسیار کمتر از برپا کردن خانه‌های امن یا تهیه مسکن برای زنان و دختران بی‌سرپناه است.

سوئد

ازدواج اجباری در سن پایین

در حال حاضر بسیاری از دخترهایی که در شهر استکهلم زندگی می‌کنند به‌خاطر ترس و وحشتی که از تعطیلات تابستان دارند از شکم‌درد شدید رنج می‌برند. این دختران توسط خانواده‌های‌شان به کشور محل سکونت اولیه خود بازگردانده شده و آ‌نها را به ازدواج ناخواسته مجبور می‌کنند.

خانم کیکی آهره، در‌رابطه با خشونت‌های مربوط به مساله ناموسی فعالیت می‌کند. خانم کیکی می‌گوید که بعد از تا‌بستا‌ن گذشته هنوز ۴ نفر از آن دخترهایی که به کشور خود برای تعطیلات تابستان رفته بودند برنگشته‌اند و کسی هم از سرنوشت آنها خبر ندارد. او می‌گوید این خطر بیشتر دخترانی را تهدید می‌کند که کلاس ۹ را به اتمام رسانده و یا دبیرستان را شروع کرده‌اند. زیرا بعد از کلاس 9 درس خواندن اجباری نیست و دیگر کسی دنبال این دخترها را نمی‌گیرد.

آنهایی که تحت فشار خانواده تن به ازدواج می‌دهند بعد از تابستان دوباره به سوئد بر‌می‌گردند ولی ازدواج آنها مخفی نگاه داشته می‌شود تا به سن 18 سالگی یعنی سن قانونی برسند.

خانم کیکی فکر می‌کند که خانواده‌ها همیشه برای حفظ ظاهر می‌گویند که خو دخترها می‌تواند انتخاب کنند، ولی این امر مربوط به چند نفر خواستگار یا افراد مورد نظر است که خانواده به دختر معرفی می‌کند. بعضی از دخترها فکر می‌کنند که بهتر است ازدواج کنند تا اینکه تحت کنترل پدر یا برادرانشان باشند و همیشه مثل نگهبان دنبا‌ل آنها باشند، ولی در‌واقع هیچ فرقی نمی‌کند چون این بار شوهر نگهبا‌ن آنها می‌شود.

چه باید کرد وقتی ترس از این امر داشته باشید که به ازدواج ناخواسته مجبورت می‌کنند؟ تنها کاری که می‌توان کرد این است که چند سا‌ل خود را مخفی کنید و شاید در طول این مدت هم بتوانند با کسی که خود دوست داشته باشند ازدواج کنند و بچه‌دار شوند. بعد از ازدواج و بچه‌دار شدن می توانند با خانواده تماس بگیرند، شاید خانواده به‌خاطر بچه ازدواج او را قبول کنند.

خانم کیکی می‌گوید به این دلیل ‌که خیلی از این دخترها می‌ترسند با اداره امور اجتماعی تماس بگیرند، بنابر‌این وجود خانه‌های امن که داوطلبانه کار می‌کنند بسیار مهم است. این خانم می‌گوید: خیلی اهمیت دارد که ما روی این نکته تاکید کنیم که به این دخترها نیرو بدهیم و از آنها مراقبت کنیم. ایشان تاکید می‌کند روز به روز تعداد بیشتری از دخترهای نوجوان به خانه‌های امن پناه می‌برند. آ‌نها یاد گرفته‌اند که در خانه چه می‌گذرد. این دخترها فقط 13 سا‌ل سن دارند، و بسیاری از آنان که به خا‌نه‌های امن می‌آیند به‌خاطر تهدید و کنترلی که علیه آنها اعمال شده در‌معرض فشار روحی و جسمی زیادی قرار گرفته‌اند.

دختران زیادی را می‌بینیم که هنگام تعطیلات تابستا‌ن نگرانی شدیدی دارند این دختران بیشتر توسط  یک نفر مشخص تهدید نمی‌شوند، بلکه یک طرز تفکر، یک جمع یا گروه است در میان فامیل، آشنا و دوستان خانواده وجود دارد که باعث این فشارها علیه دختران جوان می‌شود.

در میان چنین خانواده‌های سنتی نقش مادرها این است که دخترانشان را بزرگ و تربیت کنند،خود مادرها هم بعضی اوقات دختران جوان را کتک می‌زنند و کنترل می‌کنند، زیرا اگر این کار را نکنند خود آنها هم با خشونت روبه‌رو می شوند. در چنین موقعیتی برای زنان و دختران خانه امن دیگری به اسم(Systerjouren Somaya) که با خشونت روبه‌رو هستند فراهم شده است. این خا‌نه در منطقه‌های خارجی‌نشین ایجاد شده برای این که زن‌ها و دخترانی که مورد خشونت و یا تهدید واقع می‌شوند راحت‌تر بتوانند با آ‌نها تماس بگیرند.

زنانی که در این خا‌نه‌های امن کار می‌کنند با 30 زبان گوناگون آشنایی دارند و صحبت می‌کنند. آنها سعی دارند که به این دخترها یاد دهند چگونه خود بتوانند مستقل زندگی کنند و از لحاظ اقتصادی و اجتماعی وابستگی به کسی نداشته باشند. به گفته خانمی که در یکی از این خانه‌های  امن کار می‌کند: درسال 2004 ازدواج زیر 18 سال را ممنوع  و بدون اجازه حق ازدواج کردن را نداشتند. ولی خیلی از خارجی‌ها که به کشور خود باز می‌گشتند و در آنجا هیچ قانونی در حمایت از جوانان وجود ندارند ازدواج می‌کنند و بعد در سوئد هم تایید می‌شود.